Tết Hàn Thực là một ngày tết vào ngày mồng 3 tháng 3 Âm lịch. "Hàn Thực" nghĩa là "đồ ăn lạnh".

Hàng năm vào ngày này, nhiều gia đình cho xay bột, đồ đỗ xanh, làm bánh trôi, bánh chay, nấu xôi chè lễ Phật và cúng gia tiên, có lẽ đó cũng là một cách tưởng niệm người thân trong những ngày tháng cuối xuân, chứ ít người biết đến hai chữ "Hàn Thực" gắn với một điển tích ở Trung Quốc.

Đời Xuân Thu, vua Tấn Văn Công nước Tấn, gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, nay trú nước Tề, mai trú nước Sở. Bấy giờ có một người hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi, theo vua giúp đỡ mưu kế. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn xong hỏi ra mới biết, đem lòng cám kích vô cùng. Giới Tử Thôi theo phò Tấn Văn Công trong mười chín năm trời, cùng nhau trải nếm bao nhiêu gian truân nguy hiểm. Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi báu trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công trong khi tòng vong, nhưng lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình làm được việc gì, cũng là cái nghĩa vụ của mình, chớ không có công lao gì đáng nói. Vì vậy về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm. Giới Tử Thôi không chịu rời Điền Sơn ra lĩnh thưởng, Tấn Văn Công hạ lệnh đốt rừng, ý muốn thúc ép Giới Tử Thôi phải ra, nhưng ông nhất định không chịu tuân mệnh, rốt cục cả hai mẹ con ông đều chết cháy. Vua thương xót, lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng từ mồng 3 tháng 3 đến mồng 5 tháng 3 Âm lịch hàng năm).

Ở Việt Nam cũng theo tục ấy và ăn Tết Hàn Thực ngày mồng 3 tháng 3. Tuy nhiên, người ta chỉ làm bánh trôi hay bánh chay để thế cho đồ lạnh, nhưng chỉ cúng gia tiên, chứ không ai tưởng nhớ gì đến Giới Tử Thôi và vẫn nấu nướng chẳng có kiêng gì. 

Những chiếc bánh trắng, tròn mang vị hương lúa quê mình

Tết Hàn thực diễn ra vào ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch hàng năm. Vào ngày đó, mọi nhà không để lửa mà ăn đồ ăn đã chuẩn bị từ hôm trước. Vì bởi ăn đồ ăn nguội nên được gọi là hàn thực.

Tết này có nguồn gốc ở Trung Hoa và trở nên thông dụng ở nước ta từ lâu. Theo điển tích, vào khoảng năm 654 trước Công nguyên thuộc thời Xuân Thu, nước Tấn (một chư hầu của nhà Chu) có loạn, công tử Trùng Nhĩ phải lánh nạn qua nước Địch, đến Tề, rồi sang Sở ròng rã 19 năm. Trong một lần đói khát không tìm ra cái ăn, Giới Tử Thôi – một bầy tôi theo hầu đã cắt thịt đùi mình nấu chúa ăn. Biết được chuyện này, Trùng Nhĩ vô cùng cảm kích. Sau khi Trùng Nhĩ giành được nước, làm vua gọi là Tấn Văn Công, khi ban thưởng cho những bầy tôi đã từng cùng nếm mật nằm gai, nhà vua quên mất Giới Tử Thôi. Tử Thôi không oán giận vì nghĩ việc giúp đỡ Trùng Nhĩ là việc của kẻ bề tôi, và đem mẹ vào ở ẩn trong núi Miên. Đến khi nhớ lại công ơn của Giới Tử Thôi, Tấn Văn Công cho người đi tìm, biết Giới Tử Thôi ẩn ở núi Miên, gọi mời mãi ông không ra, nhà vua cho rằng nếu đốt cháy núi Miên, mẹ con Giới Tử Thôi ắt hẳn phải xuống núi. Nào ngờ, khi vua cho đốt rừng, mẹ con Giới Tử Thôi chấp nhận chịu chết cháy trong núi chứ không ra. Đó là vào ngày mùng 3 tháng Ba. Tấn Văn Công thương xót, cho lập miếu thờ Giới Tử Thôi và cấm dân gian không được dùng lửa trong ngày đó, nên người dân phải đun nấu thức ăn từ trước.

Từ thời Lý  nhân dân ta đã tiếp nhận tết Hàn thực nhưng ý nghĩa của ngày tết này đã biến đổi và trở nên mang đậm màu sắc truyền thống, phù hợp với tâm lý cũng như cuộc sống thường nhật của người dân nước Việt. Vào ngày tết Hàn thực, người Việt không kiêng lửa, mọi việc nấu nướng vẫn được thực hiện, chỉ có điều người Việt tượng trưng cho tết Hàn Thực bằng bánh trôi – bánh chay, với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội – hàn thực. Vì vậy người Việt còn gọi tết Hàn thực bằng một tên gọi khác là tết bánh trôi – bánh chay. 

 Bà cụ mở hàng từ sáng sớm, cặm cụi nặn từng chiếc bánh chuẩn bị cho một ngày bán hàng chạy nhất trong năm

Mục đích chủ yếu của người Việt trong ngày tết này là cúng gia tiên.

Trên bàn thờ nhà nào cũng bày bánh trôi

Riêng dân làng Hát Môn huyện Phúc Thọ, tỉnh Hà Tây lại không dùng bánh trôi trước ngày mùng 6 tháng Ba âm lịch. Vào ngày hôm đó, trong khi ở đền cúng Hai Bà, thì tại các gia đình, người ta cũng làm bánh trôi để cúng tổ tiên, và chỉ sau cuộc cúng tế này, người ta mới ăn bánh trôi.

Đĩa bánh trôi thanh tịnh cùng sự thành tâm dâng cúng  tổ tiên

Đối với dân làng Hát Môn thì họ coi đây là một thứ bánh thánh – thánh hưởng thụ rồi dân mới ăn. Nếu chưa đến ngày mùng 6 tháng Ba, dân làng dù có đi đâu, cũng không bao giờ ăn bánh. Đây là do lòng thành của họ đối với Hai Bà: chưa đến ngày giỗ, Hai Bà chưa hưởng, họ chưa ăn. Họ cũng muốn nhớ lại cử chỉ cao đẹp của bà hàng bánh trôi xưa kia, dù nghèo khổ cũng dâng bánh lên Hai Bà, trước khi Hai Bà xuất trận.